Việc hiểu đúng các quy định về trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp là điều bắt buộc để đảm bảo công ty hoạt động đúng luật và bền vững. Trên thực tế, nhiều công ty hiện nay vẫn gặp phải các rủi ro pháp lý nghiêm trọng do chưa kiểm soát chặt chẽ các hoạt động về thuế, quy định môi trường hoặc các giao dịch hàng hóa. Những sai phạm này có thể dẫn đến việc bị phạt tiền rất lớn hoặc bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn theo bộ luật hiện hành. Trong bài viết này, Accpro sẽ cung cấp các thông tin chi tiết về các nhóm tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm và hướng dẫn cách tuân thủ để tránh bị truy cứu pháp lý.
Cơ sở xác định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại
Pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi phạm tội nhân danh tổ chức, vì lợi ích doanh nghiệp và do người quản lý chỉ đạo. Quy định này dùng để phân biệt lỗi cá nhân với trách nhiệm pháp lý của cả tổ chức.
Các điều kiện cần và đủ để truy cứu trách nhiệm hình sự doanh nghiệp
Theo Điều 75 Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi phạm tội có đủ 4 điều kiện: Thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích tổ chức, có sự chỉ đạo/chấp thuận của lãnh đạo và còn thời hiệu truy cứu. Căn cứ pháp lý này giúp xác định đúng chủ thể chịu tội và không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân liên quan.
Việc hiểu rõ về trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp giúp các chủ sở hữu nhận thức được rằng tài sản công ty có thể bị kê biên hoặc phong tỏa nếu để xảy ra sai phạm nghiêm trọng. Nếu hành vi phạm tội mang tính cá nhân, hoàn toàn nằm ngoài mục tiêu hoạt động của tổ chức thì doanh nghiệp sẽ không phải chịu trách nhiệm thay.
Nguyên tắc thực hiện hành vi nhân danh pháp nhân và vì lợi ích tập thể
Hành vi phạm tội phải được thực hiện vì lợi ích của chính doanh nghiệp thì mới cấu thành trách nhiệm cho tổ chức. Điều này thường thể hiện qua việc công ty đạt được lợi thế cạnh tranh không lành mạnh, trốn tránh nghĩa vụ tài chính hoặc thu lợi bất chính từ các hoạt động phi pháp. Cơ quan chức năng sẽ tập trung vào việc liệu lợi nhuận thu được có đổ về túi tiền chung của công ty hay không.
Nếu một cá nhân nhân danh công ty nhưng lại thực hiện hành vi để tư lợi cho riêng mình mà không mang lại lợi ích gì cho tập thể, thì trách nhiệm đó thường thuộc về cá nhân đó. ACC PRO khuyên các đơn vị cần có cơ chế kiểm soát nội bộ chặt chẽ để đảm bảo mọi hành động nhân danh công ty đều nằm trong khuôn khổ pháp luật.
Sự chỉ đạo và chấp thuận của ban lãnh đạo trong thực thi hành vi vi phạm
Yếu tố then chốt để quy trách nhiệm cho doanh nghiệp chính là sự tham gia hoặc chấp thuận từ phía những người đứng đầu. Đó có thể là các nghị quyết của Hội đồng quản trị, quyết định của Giám đốc hoặc những chỉ đạo bằng văn bản, email thúc đẩy hành vi sai trái.
Trong các vụ án liên quan đến trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp, việc chứng minh ban lãnh đạo biết rõ hành vi đó là phạm pháp nhưng vẫn cho phép thực hiện là căn cứ rất quan trọng. Nếu doanh nghiệp chứng minh được rằng lãnh đạo đã thực hiện mọi biện pháp cần thiết để ngăn chặn nhưng nhân viên vẫn cố tình vi phạm, trách nhiệm của pháp nhân có thể được xem xét giảm nhẹ.
Quy định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với doanh nghiệp
Thời hiệu truy cứu trách nhiệm được tính từ ngày hành vi phạm tội thực hiện xong hoặc ngày hành vi đó kết thúc. Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của tội danh mà thời gian này có thể kéo dài từ 5 năm cho đến 20 năm. Việc nắm rõ thời hiệu giúp đơn vị chủ động trong việc lưu trữ hồ sơ và giải trình các hoạt động trong quá khứ khi có yêu cầu.
Nếu trong thời hạn quy định mà doanh nghiệp lại thực hiện một hành vi phạm tội mới, thời gian sẽ được tính lại từ đầu đối với tội cũ. ACC PRO luôn nhắc nhở các đối tác rằng dù doanh nghiệp có thay đổi người đại diện pháp luật hay chuyển nhượng vốn, trách nhiệm đối với các sai phạm cũ vẫn có thể bị truy cứu nếu vẫn còn trong thời hạn pháp luật cho phép.
Phạm vi 33 tội danh doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hình sự
Không phải mọi tội danh trong Bộ luật Hình sự đều áp dụng cho tổ chức. Pháp luật hiện hành quy định cụ thể một danh mục gồm 33 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm.
Các tội danh về xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và thuế
Nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế không chỉ giới hạn ở thuế hay buôn lậu mà bao gồm hệ thống các hành vi vi phạm quy định của Nhà nước trong quản lý thị trường, tài chính và tài nguyên. Theo quy định pháp luật, pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các nhóm hành vi sau:
-
Vi phạm trong lĩnh vực sản xuất, thương mại: Buôn lậu; vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới; sản xuất, buôn bán hàng cấm và hàng giả (lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thức ăn chăn nuôi).
-
Vi phạm về thuế và tài chính: Trốn thuế; vi phạm quy định về kinh doanh bảo hiểm; gây ô nhiễm môi trường và vi phạm quy định về quản lý, bảo vệ động vật hoang dã, nguy cấp.
-
Vi phạm trật tự quản lý kinh tế khác: Thao túng thị trường chứng khoán; gian lận trong kinh doanh bảo hiểm; rửa tiền; tài trợ khủng bố và các vi phạm về khai thác tài nguyên, khoáng sản, rừng.
Trách nhiệm của pháp nhân trong các tội danh về bảo vệ môi trường
Trong bối cảnh pháp luật thắt chặt các quy định về phát triển bền vững, trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong lĩnh vực môi trường không chỉ dừng lại ở hành vi xả thải mà còn mở rộng ra nhiều nhóm hành vi xâm hại hệ sinh thái khác. Cụ thể, doanh nghiệp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các tội danh sau:
-
Tội gây ô nhiễm môi trường: Hành vi xả thải trái phép các chất độc hại, bụi, khói, hoặc chất phóng xạ vượt quá quy chuẩn cho phép ra môi trường đất, nước, không khí.
-
Vi phạm quy định về quản lý chất thải: Các hành vi chôn lấp, đổ, thải chất thải nguy hại hoặc chất thải công nghiệp trái quy định pháp luật.
-
Xâm hại hệ sinh thái và đa dạng sinh học: Vi phạm quy định về bảo vệ an toàn hồ đập; bảo vệ nguồn lợi thủy sản; quản lý, bảo vệ rừng và lâm sản.
-
Tội liên quan đến động vật hoang dã: Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm hoặc các loài hoang dã thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ.
-
Nhập khẩu chất thải trái phép: Hành vi đưa chất thải từ nước ngoài vào lãnh thổ Việt Nam dưới mọi hình thức trái với quy định của pháp luật về bảo vệ môi trường.
Hình phạt đối với pháp nhân trong nhóm tội này thường bao gồm các khoản tiền phạt lớn, đình chỉ hoạt động và buộc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả môi trường tốn kém. Việc nắm vững đầy đủ các tội danh giúp ban lãnh đạo xây dựng chiến lược vận hành tuân thủ toàn diện, tránh các rủi ro pháp lý nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự tồn tại của doanh nghiệp.
Nhóm tội xâm phạm an toàn công cộng, rửa tiền và tài trợ khủng bố
Nhóm tội xâm phạm an toàn công cộng, rửa tiền và tài trợ khủng bố là những tội danh đặc biệt nghiêm trọng, không chỉ chịu sự điều chỉnh của pháp luật quốc gia mà còn liên quan chặt chẽ đến các cam kết và định chế pháp lý quốc tế. Doanh nghiệp khi tham gia vào chuỗi cung ứng và thanh toán toàn cầu cần kiểm soát dòng tiền nghiêm ngặt để tránh các chế tài xuyên biên giới. Cụ thể, pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự đối với 03 tội danh sau:
-
Tội rửa tiền (Điều 324): Hành vi tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các giao dịch tài chính, tài sản nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tiền do phạm tội mà có.
-
Tội tài trợ khủng bố (Điều 300): Hành vi huy động, hỗ trợ hoặc cung cấp tài sản dưới bất kỳ hình thức nào cho các tổ chức, cá nhân khủng bố.
-
Tội tài trợ cho việc phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (Điều 300a): Hành vi cung cấp tài sản cho các hoạt động nghiên cứu, chế tạo hoặc mua bán các loại vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Việc vi phạm các tội danh này dẫn đến hậu quả pháp lý khốc liệt, bao gồm việc bị đưa vào danh sách đen của các tổ chức tài chính quốc tế, phong tỏa tài sản toàn cầu và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn. Do đó, thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ và thẩm định đối tác (KYC) theo chuẩn quốc tế là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo an toàn pháp lý cho doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh hiện đại.
Dự báo xu hướng mở rộng tội danh áp dụng cho doanh nghiệp trong tương lai
Hệ thống pháp luật đang mở rộng tội danh hình sự pháp nhân sang lĩnh vực CNTT và sở hữu trí tuệ. Tương lai, các hành vi xâm phạm quyền tác giả quy mô lớn hoặc vi phạm dữ liệu mạng sẽ bị xử phạt tổ chức. Nắm bắt xu hướng này giúp doanh nghiệp chuẩn bị tốt quy trình vận hành và hạ tầng.
Hệ thống hình phạt chính và bổ sung áp dụng cho doanh nghiệp
Hệ thống hình phạt pháp nhân gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh và huy động vốn. Các chế tài này đánh trực tiếp vào tài chính, quyền vận hành và sự tồn tại của doanh nghiệp.
Hình phạt tiền và các ngưỡng khung hình phạt theo tính chất tội phạm
Phạt tiền là hình phạt phổ biến nhất, được áp dụng là hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung. Mức phạt tiền thấp nhất đối với pháp nhân thương mại phạm tội là 50 triệu đồng. Số tiền phạt cụ thể được căn cứ dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, cũng như lợi nhuận bất chính thu được, gây thiệt hại trực tiếp đến nguồn vốn và tài sản của công ty.
Đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn
Đây là những hình phạt nghiêm trọng trực tiếp tước bỏ quyền kinh doanh của pháp nhân trong một hoặc một số lĩnh vực nhất định.
-
Đình chỉ hoạt động có thời hạn: Là việc tạm dừng hoạt động của pháp nhân trong một hoặc một số lĩnh vực mà pháp nhân thương mại phạm tội gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe con người, môi trường hoặc an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Thời hạn đình chỉ hoạt động cụ thể là từ 06 tháng đến 03 năm.
-
Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn: Là việc chấm dứt hoạt động của pháp nhân trong một hoặc một số lĩnh vực mà pháp nhân thương mại phạm tội gây thiệt hại hoặc có khả năng thực tế gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe con người, môi trường hoặc an ninh, trật tự, an toàn xã hội.
Trường hợp pháp nhân được thành lập chỉ để thực hiện tội phạm thì bị đình chỉ vĩnh viễn toàn bộ hoạt động, dẫn đến việc chấm dứt hoàn toàn sự tồn tại của doanh nghiệp trên thị trường.
Biện pháp cấm kinh doanh và cấm huy động vốn trong các lĩnh vực đặc thù
Ngoài các hình phạt chính, Tòa án có thể áp dụng các hình phạt bổ sung nhằm hạn chế khả năng tái phạm và thắt chặt kiểm soát đối với doanh nghiệp:
-
Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định: Được áp dụng khi Tòa án xét thấy nếu để pháp nhân thương mại tiếp tục kinh doanh hoặc hoạt động trong lĩnh vực đó, thì có thể gây nguy hại cho tính mạng, sức khỏe của con người hoặc cho xã hội.
-
Cấm huy động vốn: Là hình phạt tước bỏ quyền phát hành cổ phiếu, trái phiếu; quyền huy động vốn từ khách hàng; quyền vay vốn tại tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài hoặc các quỹ đầu tư. Hình phạt này được áp dụng khi Tòa án xét thấy nếu để pháp nhân thương mại huy động vốn thì có nguy cơ tiếp tục phạm tội.
-
Thời hạn áp dụng: Cả hai hình phạt trên đều có thời hạn từ 01 năm đến 03 năm, tính từ ngày bản án có hiệu lực pháp luật.
Việc áp dụng các chế tài này không chỉ gây thiệt hại về uy tín mà còn trực tiếp làm tê liệt khả năng tái đầu tư và mở rộng quy mô của công ty trong tương lai.
Mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự pháp nhân và cá nhân liên quan
Trong một vụ án hình sự liên quan đến doanh nghiệp, pháp luật quy định rất rõ việc phân định trách nhiệm giữa tập thể và các cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi. Điều này đảm bảo mọi sai phạm đều được xử lý đúng người, đúng tội và không bỏ sót đối tượng vi phạm.
Tính độc lập của việc truy cứu trách nhiệm đối với thực thể và cá nhân
Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một công ty không có nghĩa là những cá nhân trong công ty đó được miễn trừ trách nhiệm. Ngược lại, cá nhân nào trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội hoặc có vai trò chủ mưu, chỉ đạo vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự cá nhân như bình thường. Điểm đáng chú ý là sự tồn tại của trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp hoàn toàn độc lập với việc có hay không việc kết án cá nhân đó.
Có những trường hợp cá nhân được miễn trách nhiệm hình sự vì những lý do khách quan, nhưng pháp nhân thương mại vẫn phải chịu các hình phạt như phạt tiền hoặc đình chỉ hoạt động nếu hành vi đó thỏa mãn các điều kiện vì lợi ích công ty.
Cơ chế song hành xử lý tội phạm trong cùng một vụ việc pháp lý
Cơ quan chức năng sẽ xử lý song hành trách nhiệm của cả pháp nhân và cá nhân trong cùng vụ việc. Cá nhân có thể bị phạt tù hoặc cải tạo, trong khi doanh nghiệp chịu phạt tiền hoặc hạn chế kinh doanh. Theo Điều 75 Bộ luật Hình sự, việc xử lý pháp nhân không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.
Chính sách miễn hình phạt và quy định về xóa án tích doanh nghiệp
Theo Điều 87 đến 89 Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân được miễn hình phạt nếu chủ động khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và được đương nhiên xóa án tích sau 02 năm chấp hành xong bản án.
Điều kiện miễn hình phạt khi thực hiện khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại
Theo Điều 88 Bộ luật Hình sự, doanh nghiệp có thể được miễn hình phạt nếu chủ động khắc phục hậu quả, nộp đủ thuế hoặc xử lý ô nhiễm trước khi xét xử. Việc bồi thường thiệt hại và có đóng góp xã hội là cơ sở quan trọng để Tòa án xem xét miễn trừ.
Quy trình và thời hạn đương nhiên xóa án tích đối với pháp nhân thương mại
Sau khi đã chấp hành xong bản án và các nghĩa vụ dân sự khác, doanh nghiệp sẽ được xóa án tích theo quy định. Thời hạn để được đương nhiên xóa án tích đối với pháp nhân thương mại là 02 năm kể từ khi chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án.
Khi đã được xóa án tích, doanh nghiệp được coi như chưa từng bị kết án và thông tin này sẽ giúp ích rất nhiều khi tham gia đấu thầu hoặc thực hiện các giao dịch vay vốn ngân hàng. Quy trình này diễn ra tự động nếu doanh nghiệp không phạm tội mới trong thời gian thử thách.
Câu hỏi thường gặp về trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp
Trong quá trình tư vấn, ACC PRO nhận thấy có rất nhiều thắc mắc xoay quanh việc xử lý các hậu quả sau khi doanh nghiệp bị kết án. Dưới đây là những giải đáp thực tế nhất dựa trên quy định pháp luật hiện hành.
Doanh nghiệp bị đình chỉ hoạt động có được phép tái cơ cấu không?
Theo quy định tại Điều 164 Luật Thi hành án hình sự 2019, doanh nghiệp bị đình chỉ hoạt động không được phép chia, tách, sáp nhập, hợp nhất hoặc giải thể nhằm trốn tránh nghĩa vụ. Mọi hoạt động tái cơ cấu nội bộ phải chịu sự giám sát của cơ quan thi hành án để đảm bảo khả năng thi hành án và bồi thường thiệt hại.
Thời gian tính lại thời hiệu truy cứu khi doanh nghiệp cố tình trốn tránh
Theo Điều 9 Bộ luật Hình sự 2015, nếu doanh nghiệp cố tình trốn tránh và đã có quyết định truy nã, thời hiệu sẽ không được tính trong thời gian trốn tránh. Thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ tính lại từ đầu kể từ khi pháp nhân ra đầu thú hoặc bị bắt giữ.
Dịch vụ tư vấn quản trị rủi ro pháp lý tại ACC PRO
Để tránh những hậu quả đáng tiếc từ các sai phạm không đáng có, việc chủ động xây dựng một cơ chế phòng vệ pháp lý là giải pháp tối ưu cho mọi doanh nghiệp hiện nay. ACC PRO cung cấp các dịch vụ chuyên sâu giúp kiện toàn bộ máy vận hành từ gốc.
Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ và văn hóa tuân thủ pháp luật
Sai phạm của doanh nghiệp thường bắt nguồn từ việc thiếu kiểm soát trong các khâu then chốt như kế toán thuế, mua hàng hoặc xử lý chất thải. ACC PRO hỗ trợ các đơn vị rà soát và thiết lập lại các quy trình ký duyệt văn bản, phân quyền trách nhiệm rõ ràng cho từng bộ phận để đảm bảo không cá nhân nào có thể tự ý thực hiện hành vi trái pháp luật dưới danh nghĩa công ty.
Việc làm rõ trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp cho toàn bộ nhân viên và cấp quản lý sẽ giúp hình thành văn hóa làm việc minh bạch, nơi mọi người đều ý thức được rủi ro chung của tổ chức. Khi hệ thống kiểm soát được vận hành tốt, doanh nghiệp sẽ dễ dàng phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm để xử lý kịp thời trước khi cơ quan chức năng vào cuộc.
Tư vấn pháp lý doanh nghiệp định kỳ nhằm phòng ngừa rủi ro hình sự
Pháp luật luôn thay đổi, đặc biệt là các thông tư, nghị định hướng dẫn về thuế và môi trường. Dịch vụ tư vấn định kỳ của ACC PRO giúp doanh nghiệp cập nhật liên tục các quy định mới nhất để điều chỉnh hoạt động kinh doanh cho phù hợp. Thay vì đợi đến khi có sai phạm mới đi tìm luật sư, việc rà soát hồ sơ định kỳ giúp đơn vị luôn trong trạng thái sẵn sàng cho mọi đợt thanh tra.
Chúng tôi tập trung vào việc đánh giá tính hợp lệ của các hóa đơn, chứng từ và các cam kết về bảo vệ môi trường, từ đó loại bỏ tối đa nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp do thiếu hiểu biết pháp luật. Với sự đồng hành của ACC PRO, ban lãnh đạo có thể hoàn toàn yên tâm tập trung vào việc phát triển thị trường mà không phải lo lắng về những rắc rối pháp lý tiềm ẩn.
Tóm lại, việc nắm vững các quy định về trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp không chỉ giúp công ty tránh được những án phạt tài chính nặng nề mà còn bảo vệ uy tín và khả năng duy trì hoạt động trên thị trường. Nếu bạn đang băn khoăn về tính pháp lý trong các hoạt động hiện tại của công ty, đừng ngần ngại liên hệ với Accpro để được tư vấn lộ trình quản trị rủi ro an toàn và hiệu quả.
Công ty TNHH Tư Vấn Và Đào Tạo ACC PRO:
Công ty TNHH Tư Vấn Và Đào Tạo ACC PRO với đội ngũ nhân viên dày dặn kinh nghiệm trong ngành và được đào tạo nghiệp vụ kế toán chuyên nghiệp trong lĩnh vực kế toán thuế, quyết toán thuế doanh nghiệp, gỡ rối hồ sơ doanh nghiệp với chi phí tiết kiệm nhất.
Số Điện Thoại: 0768619462
Website: https://accprovn.com/
Chat Facebook
Gọi ngay